De Europese Lente

De Duitse filosoof Peter Sloterdijk ziet de Pest als aanstichter van het moderne leven in Europa.

In Ad Valvas 14/15, december 2011.

Haal een grote hedendaagse wijsgeer naar de Zuidas voor een filosofisch gesprek met de titel ‘Arab Spring and European Fall’ en het gaat twee uur lang over de Europese Lente. Niet dat de Duitse denker Peter Sloterdijk beweert dat we daar nu in zitten, nee, hij neemt ons in zijn lezing mee naar het Italië van 650 jaar geleden. In de tijd van de Zwarte Dood.

“Het was in het jaar 1348, toen in de illustere stad Florence, de bekoorlijkste stad van Italië, de doodse Pest verscheen”, citeert Sloterdijk een journalist uit die tijd. “Het beeld dat de verslaggever schildert, is dat van een stad in acuut verval. De winkels bleven dicht, de velden verwaarloosd, de terrassen leeg. Huisdieren werden weggejaagd, zelfs de trouwste honden werden in de steek gelaten door hun eigenaren. En erger nog, ouders lieten hun besmette kinderen gewoon aan hun lot over. Paniek en schaamteloosheid grepen om zich heen in de huizen en op de pleinen van de stad. Feit is dat tussen  maart en juli bijna honderdduizend mensen het leven lieten binnen de muren van Florence.”

Zijn beeldende teksten, zijn sterk Duitse accent en de Engelse rede die hij zelf ook voor het eerst onder ogen heeft, maken dat Sloterdijk soms moeilijk te volgen is. Af en toe onderbreekt hij het voorlezen en kijkt op om kort commentaar te leveren op zijn eigen woorden. Hij lijkt hier niet te zijn om een eventuele ondergang van Europa te voorspellen, zoals de titel van de middag doet verwachten. Hij is hier om weerwoord te geven op het proefschrift van de andere gast, Haroon Sheikh, die eerder op de dag promoveerde aan de VU. Hij wil het ontstaan van het moderne leven in Europa duiden, zodat Sheikh die naast de ontwikkelingen in de Arabische landen kan leggen. Zo interpreteer ik zijn verhaal tenminste. Zeker weten zullen we het nooit, want tijd om vragen te stellen is er niet.

Optimistische verhalen

Het moderne leven in Europa, de Europese Lente, begon volgens Sloterdijk in de 14e eeuw. Door de komst van de Pest, die allesverslindend rondwaarde, begon men zich te realiseren dat zowel God als de geneeskunde tekort schoten. “Plotseling stond men tegenover een duistere God. Hij had binnen één jaar bijna de helft van de Europese bevolking laten doodgaan. Wie verder wilde leven moest wel op zoek naar alternatieve bronnen van inspiratie, om het verlangen om te leven te voeden. Niets minder dan dat werd verwacht van de literatuur. ‘Novellare’, ‘tell new stories’; het was het begin van wat wij in latere eeuwen ‘informeren’ zijn gaan noemen.”

Mensen werden nieuwsgierig naar hun omgeving en realiseerden zich dat ze zelf wat van hun leven kunnen maken. Om dat te illustreren doorspekt Sloterdijk zijn verhaal met verwijzingen naar een boek van de 14e-eeuwse Italiaanse schrijver Giovanni Boccaccio: Decamarone. Daarin ontvlucht een groepje jonge mensen Florence tijdens de pestepidemie. Ze verzamelen zich in de kerk van Santa Maria Novella, bovenop een heuvel buiten de stad, met wijds uitzicht over het Toscaanse platteland, en vertellen elkaar “nieuwe, optimistische verhalen om daarmee te pogen het wegrottende leven te herstellen.” Men gaat waarde hechten aan nieuws, in de vorm van verhalen, en legt daarmee eeuwenoude legendes en in zekere zin ook God en de Bijbel naast zich neer. Dat laat volgens Sloterdijk zien dat er een verandering optrad in hoe men geloofde. “Voor het begin van de Europese moderne tijd – ook het startpunt van de globalisering – zag men de mens als speelbal van hogere machten, erna begint men te begrijpen dat hij die met zich laat spelen, zelf toetreedt tot het spel.” De moderne mens gelooft dat je actief het leven kunt beïnvloeden, wat in onze tijd is uitgegroeid tot collectieve bezorgdheid om het klimaat en de biodiversiteit.

Actieve boodschapper

Pas na een uur begint de aandacht hoorbaar te verslappen. Mensen gaan verzitten en hier en daar wordt er gekucht. Sloterdijk strijkt weer eens door zijn snor en leest nog een kwartiertje door, waarna fronsend en ogenschijnlijk wat onwillig de VU-filosofen Ad Verbrugge en Haroon Sheikh aanschuiven om met hem over zijn betoog te praten. Met veel woorden vraagt Verbrugge zich af of het belang dat Sloterdijk hecht aan de Italiaanse reactie op de Pest, waarin men verder zoekt dan God en elkaar nieuwe verhalen gaat vertellen om het leven zin te geven, voor het concept ‘moderniteit’ wel terecht is. Ook binnen de godsdienst kan men zijn leven in eigen hand nemen. Maar voor Sloterdijk betekent moderniteit wel degelijk dat mensen eisen dat ze voor hun levensgeluk niet meer alleen afhankelijk zijn van God en de kerk. Het christendom veranderde daar ook door. “Christenen zijn mensen die geloven dat ze goed nieuws hebben, dat het verdient om verspreid te worden. Dat verheft de passieve gelover tot actieve boodschapper. Die drang tot communiceren is niet meer weg te denken uit ons bestaan. Het drama van de tegenwoordige tijd is alleen dat iedereen gelooft dat hij of zij iets te zeggen heeft, maar niemand luistert, omdat ieder ander ook boodschapper is geworden.”

Als Haroon Sheikh eindelijk ook de vloer krijgt, blijkt hij het Sloterdijk eens te zijn dat de moderne mens een nieuwe relatie heeft met de wereld en het bestaan. “Moderniteit maakt de wereld tot een bal in onze handen die we kunnen gooien en vangen. Maar ik denk dat we tegelijkertijd de wereld ook proberen te begrijpen als iets waar we middenin zitten. Wilt u daar nog kort op reageren?” “No”, zegt Peter Sloterdijk direct. En na een korte stilte: “I would prefer to leave.” En hij staat op om zijn trein te halen.