Het onbewuste als redmiddel

Ook dingen die we onbewust waarnemen kunnen van invloed zijn op ons gedrag en reacties onderdrukken, zeggen onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam. Ze halen hun bewijs uit hersenscans en reactietijden.

Mensen kunnen hun reacties en gewoontes onderdrukken via de controlefuncties in de voorhoofdskwab in de hersenen. Zijn die actief, dan kun je je goed inhouden. Tot nu toe dachten de meeste wetenschappers dat die controlefuncties heel bewust door ons worden aangestuurd. Een groep onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam publiceerde in het tijdschrift Journal of Neuroscience van maart een studie die aantoont dat ook onbewuste processen de netwerken in de voorhoofdskwab kunnen activeren.

Ze bekeken voor hun onderzoek beelden van de hersenen, die het bloed- en zuurstofgehalte kunnen laten zien. Zit er ergens veel bloed en zuurstof, dan betekent dat dat de hersenen in dat gebied heel actief zijn. Daarmee wilden ze erachter komen in hoeverre onbewuste informatie gebieden in de voorhoofdskwab kunnen activeren, om een reactie te onderdrukken.

Let op de ring

De mensen die meededen aan het onderzoek moesten in de hersenscanmachine liggen en tegelijkertijd een taak uitvoeren. Ze keken naar een scherm en als ze daar een witte ring zagen, moesten ze zo snel mogelijk op een knop drukken en ze moesten hun reactie juist inhouden als de ring kort voorafgegaan werd door een wit vierkant. Werd de ring voorafgegaan door een witte ruit, dan moesten ze wel weer zo snel mogelijk reageren. In de ene testsituatie kwamen de vierkant en de ruit duidelijk in beeld, in de andere situatie zo kort, dat ze niet bewust opgemerkt konden worden. Het vierkant werkt dan onbewust tegen de opdracht in: de deelnemers zien alleen de ring, dus moeten zo snel mogelijk drukken, maar onbewust hebben hun hersenen toch een vierkant geregistreerd, wat een situatie is waarin ze niet mogen drukken.

Het ‘onbewuste’ vierkant bleek inderdaad voor verwarring te zorgen. In de bewuste gevallen waarin ze niet mochten reageren, werd bij de proefpersonen de voorhoofdskwab geactiveerd, zoals hersenonderzoek al veel vaker aantoonde. Maar de hersenscans lieten ook zien dat er activatie van de voorhoofdskwab was bij het onbewuste vierkant. Het onbewuste signaal van het vierkant activeerde dus ook de gebieden die reacties kunnen onderdrukken.

Langzame reacties

Dat bleek niet alleen uit de hersenscans, maar ook uit de tijd die de deelnemers nodig hadden om te reageren. Bij zowel de onbewuste ruit als het onbewuste vierkant drukten ze op de knop, omdat ze alleen de ring bewust zagen, en dan was de opdracht om zo snel mogelijk te reageren. Het verschil was alleen dat ze dat een stuk langzamer deden bij het vierkant dan bij de ruit. Het onbewuste vierkant zorgde er dus voor dat de reactie van de deelnemers even werd onderdrukt.

De controlefuncties in de voorhoofdskwab worden dus niet alleen beïnvloed door bewuste informatie, maar ook door onbewuste signalen. Dat lijkt de onderzoekers in het dagelijks leven ook wel zo handig, omdat we elke dag weer een enorme hoeveelheid aan informatie binnenkrijgen, ook onbewust. Als we ook op basis van onbewuste signalen allerlei reacties kunnen onderdrukken, voorkomt dat waarschijnlijk veel beschamende of sociaal ongepaste situaties.

Van Gaal e.a., Unconscious Prefrontal No-Go Activation, in: Journal of Neuroscience, 17 maart 2010.

Links: