‘Minsky is een pop, want hij is dood’

Hyman Minsky in Boom Bust BoomDe economische wetenschap heeft nauwelijks met de werkelijkheid te maken. Hoogleraar Theo Kocken komt in verzet met een Brits-komische docu.

In Advalvas #11, 28 januari 2015

Samen met filmmaker Terry Jones, bekend van de Britse komediegroep Monty Python, maakte Theo Kocken, hoogleraar risicomanagment, een documentaire over het grote gebrek in de economische wetenschap: de mens.

Menselijk gedrag komt nergens terug in de economische modellen, maar juist dat stort ons elke keer weer in een financiële crisis. Veel economen zijn daar liever blind voor.

Hoe komt u op het idee voor een documentaire, en nog wel met Terry Jones? “Ik had mijn inaugurele rede uitgeschreven in een boekje met wat plaatjes erbij. Terry Jones kende ik al van een eerder filmpje dat hij in 2010 met me maakte, toen was ik via via bij hem terechtgekomen. Het boekje heb ik aan hem laten zien met het idee om er wat animaties bij te maken. Hij las het en zei: ‘Maar dit verhaal is gewoon absurd. Zullen we hier een documentaire over maken?’ Ik heb wat mensen verzameld, wat geld bij elkaar gehaald en er ook privé wat in gestopt. En zo hebben we de film gemaakt.”

Wat is er zo absurd aan uw verhaal? “De economische wetenschap heeft zo goed als niks met de werkelijkheid te maken! Al tijdens je studie word je gebrainwasht, en daarmee ga je de financiële wereld in. Je leert dat mensen rationeel zijn, optimale beslissingen maken en bijvoorbeeld helemaal niet naar hun buurman kijken bij het kopen van aandelen. Maar mensen kijken wél naar hun buren en passen hun gedrag zelfs op ze aan. Ze berekenen niet wat de waarde van de toekomstige cashflows van bedrijven is om te bepalen of een aandeel een goede investering is. Ze kopen aandelen, omdat hun buren die ook hebben gekocht en ze veel waard geworden zijn. Zonder zulk kuddegedrag waren er nooit bubbels geweest.”

Dus economen ontkennen het bestaan van na-aapgedrag? “Ja. Ze tekenen een lijntje dat met twee procent per jaar groeit, maar zijn verrast wanneer het lijntje naar beneden klapt. Psychologen zeggen dat mensen te veel zelfvertrouwen hebben, met name als het lang goed gaat. Zo zei Nobelprijswinnaar Robert Lucas in 2004 dat er nooit meer een crisis komt. En toen er een crisis kwam, zei hij: ‘Ja, maar we hadden de aanname dat er nooit meer een crisis zou komen.’ Dat is toch geen wetenschap?!”

En u heeft de oplossing? “De oplossing is om het menselijk gedrag erbij te betrekken, ook al is dat niet makkelijk. Kijk, de prijs van een brood klopt altijd. Als een bakker zijn brood vier keer zo duur maakt, koopt niemand dat brood meer. Maar als een aandeel vier keer zo duur wordt, komt er meer vraag naar aandelen. Dat is irrationeel gedrag, want mensen willen rijk worden. Als huizen duurder worden, gaan mensen allemaal een huis kopen. En dan gaat de overheid de regels om een huis te kopen versoepelen – de beleidsmaker en toezichthouder zijn ook mensen. Maar dat gebeurt precies op het verkeerde moment en dan gaat het fout.”

Dat klinkt zo plausibel. Waarom zit dat niet al lang in de economische modellen? “Op microniveau weten we in grote lijnen van psychologen hoe mensen zich gedragen. Maar daarmee weet je op macroniveau nog niet hoe en wanneer instabiliteit ontstaat en wat de consequenties zijn. Als je mensen met elkaar laat interacteren en de een wordt positiever, dan wordt de ander ook positiever. Iedereen wordt euforisch. Dan gaan mensen te veel geld lenen en op een gegeven moment wordt alles instabiel. Maar tot die tijd, zolang je er maar in gelooft, gaan ze steeds meer lenen en steeds meer huizen en aandelen kopen. Om op macroniveau de implicaties te begrijpen van het gedrag op microniveau is extreem moeilijk. Maar je moet er niet voor weglopen.”

Hoe maak je daar nou een film over? “Het begon dus met het boekje van mijn oratie. Daarna heb ik Terry Jones heel veel literatuur opgestuurd van kritische economen die wel zagen dat menselijk gedrag een heel grote rol speelt en dat we uiteindelijk onszelf iedere keer in de vingers snijden, zoals de econoom Hyman Minsky. Hij las alles, maakte er grappige stukjes bij en herschreef het langzaam. Uiteindelijk kun je mijn letterlijke verhaal niet meer terugvinden, gelukkig, maar je ziet wel de belangrijkste punten die erin zitten.

“Aan het script heb ik zelf ook meegeschreven. Ik moest zorgen dat de inhoud klopte en volledig was, Terry maakte het leuk. Dan had hij een sketch gemaakt en dan zei ik: Ja, dat is wel leuk, maar zo is het niet echt. Vervolgens ging ik bijschaven en dan zei Terry weer dat het zo niet te begrijpen was. Zo waren we in totaal acht maanden bezig.”

Wat moeten we ons bij de film voorstellen? “Er zitten veel poppen in die liedjes zingen en sketches doen, om het een beetje luchtig te maken. Veel daarvan zijn economen die zinnige dingen zeiden en die nu dood zijn. De film bestaat ook voor een groot deel uit animaties. We laten bijvoorbeeld financiële crises uit het verleden voorbij komen in animaties, zoals de tulpencrisis in Nederland in de zeventiende eeuw.

“Verder is er veel footage, oude stukjes uit de economie, bijvoorbeeld speeches van Bill Clinton en George Bush. Daar wordt dan vaak door Terry Jones iets bij verteld. De rest zijn interviews. Onder meer met de psycholoog Daniel Kahneman die de Nobelprijs won voor zijn onderzoek naar de irrationele mens in de context van de economie. En met de Amerikaanse acteur John Cusack, die veel schrijft over de economische wereld voor de Huffington Post.”

Wat is het leukste stukje uit de film? “De dialoog tussen Hyman Minsky en zijn zoon Alan. Hyman Minsky is een pop, want hij is overleden. Hij zit in een bibliotheek aan tafel met zijn zoon tegenover hem en legt uit dat als het een tijdje goed gaat, we vergeten dat het ook heel erg fout kan gaan. Dat heet financiële amnesie, geheugenverlies op het gebied van financiële debacles. Als je er niks meer over weet, kunnen ze ook niet meer voorkomen. We krijgen dan te veel zelfvertrouwen en bouwen te veel risico op, omdat we denken dat we alles onder controle hebben. Zijn zoon vat zijn vader in gewone mensentaal samen en zo ga je het steeds beter begrijpen.”

Heeft u zelf ook met de poppen uit de film gespeeld? “Nee, daar zitten puppeteers achter, zo heten die mensen. Die hebben de poppen gemaakt en besturen ze. Bij één zo’n pop liggen er twee mannen onder, die dus met twintig vingers de bewegingen aansturen, de wenkbrauwen, mond, armen, et cetera. Het wordt allemaal dubbel gefilmd. Minsky werd eerst gefilmd terwijl die mensen onder de tafel lagen en daarna werd hij gefilmd dat zijn voetjes onder de tafel bungelen. Dat stukje wordt erin geplakt. Je ziet helemaal niets! Ik ben een leek op filmgebied, dus ik vond het wel mooi om te zien. Maar één minuut van Hyman en Alan Minsky kostte ons wel twaalf uur opnemen.”

Wat willen jullie met de film bereiken? “We roepen de economen op universiteiten, beleidsmakers, centrale bankiers en overheden in de hele wereld op dat ze economisch beleid moeten maken dat rekening houdt met menselijk gedrag. Adapt economics to human nature is de slogan van de film. Maar we maakten de film ook voor de mensen thuis. Als mensen inzien dat crises voortkomen uit menselijk gedrag en dat het iedere keer opnieuw gebeurt, dan zijn ze misschien minder boos of bang.

“Het is niet zoals je op de middelbare school of universiteit hebt geleerd. Dat er een evenwichtslijntje is, waar een prijs uitkomt waarbij iedereen werkgelegenheid heeft. En dus als er geen werkgelegenheid is, moet je iets met de monetaire economie doen en dan komt het vanzelf weer goed. Zo gaat het helemaal niet! Doe je iets met de rente of geld, dan raakt de markt voor aandelen of huizen nog meer uit het lood en wordt het kapitaal verkeerd verdeeld. Op een gegeven moment is iedereen weliswaar euforisch dat het zo goed gaat, maar eigenlijk gaat er steeds meer fout. En dan hebben we de boel weer vijftien, twintig jaar naar de klote geholpen doordat we zeer langzaam schuld moeten gaan afbouwen.”

Hoe staat het eigenlijk op de VU met het onderwijs over menselijk gedrag in de economie? “Sowieso hebben ze mij als hoogleraar aangesteld. Ik heb ook echt vermeld bij mijn sollicitatie dat ik dit ga aanpakken. En Willem Verschoor, de decaan van de economische faculteit, is zeer begaan met behavioural finance. Hij heeft al een heel aantal mensen aangenomen op dat gebied. Dus het gaat heel snel de goede kant op. Maar daarmee heb je nog niet de boeken aangepast.

“In de film zitten studenten van de Universiteit van Manchester. Die hebben een groep opgericht, de Post-Crash Economics Society. Ze pikken het niet meer dat ze les krijgen over dingen die niet met de werkelijkheid te maken hebben. Ze willen meer veelzijdigheid in de economie. Daar zijn nu wereldwijd meer dan tienduizend studenten mee bezig. Dus er komt al een soort opstand en de film moet daarbij helpen.”

Wanneer kunnen we de documentaire verwachten? “We zijn nu met distributeurs in gesprek die internationaal met omroepen werken. En we praten met partijen als de BBC en de publieke omroep PBS in Amerika. Dat is allemaal in een beginstadium. Het doel is om zoveel mogelijk mensen te bereiken. Ik krijg liever weinig geld van een omroep en bereik tien miljoen mensen, dan dat ik veel geld krijg en dat ze het ergens achter een box zetten en dat er maar een half miljoen mensen kijken. De trailer van Boom Bust Boom komt binnenkort ook op de website boombustclick.com.”

De emotie regeert

De Amerikaanse aaponderzoeker Laurie Santos laat in de film een experiment met apen zien waarin ze niet-rationeel gedrag vertonen. Een aapje kan kiezen tussen iemand die drie druiven geeft en dan eentje wegpakt en iemand die één druif geeft en er een bij doet. Bij allebei krijgt de aap twee druiven, maar toch kiest hij altijd voor degene die met één druif begint en er eentje bij doet. Dat andere voelt als verlies.

Hetzelfde experiment is bij mensen gedaan en er is geen enkel verschil tussen apen en mensen. “Dat betekent dat wij onze beslissingen nemen met de oudere emotiegedreven delen van onze hersenen”, aldus Theo Kocken, VU-hoogleraar risicomanagement. “Dat gebeurt zo als we aandelen kopen, maar ook bij een econoom als Alan Greenspan heeft zijn emotie bepaald dat hij met modellen gaat werken waarin de economie telkens naar een evenwicht toe gaat. Want dat voelt comfortabel. Mensen houden er niet van om te moeten zeggen dat ze het niet weten, en dat ze dus voorzichtig moeten zijn, omdat de modellen misschien niet kloppen. Dus de emotie bepaalde de richting die Greenspan nam. En daarna ging hij jarenlang, tientallen jaren lang, de verkeerde kant op.”